Zimna wojna o metale rzadkie: UE przegrywa wyścig z Chinami i USA

• Europa uzależniona od Chin w ponad 90% w obszarze surowców krytycznych, szczególnie metali ziem rzadkich.

• UE tworzy program RESourceEU, który ma wzmocnić zakupy strategiczne, recykling i dywersyfikację dostaw.

• Oceniają analitycy: bez kontroli nad surowcami Europa nie zrealizuje celów klimatycznych, cyfrowych ani militarnych.

Europa pod presją surowcową – dominacja Chin jako ryzyko strategiczne

Na europejskich rynkach finansowych rośnie niepokój dotyczący potencjalnych przerw w dostawach surowców krytycznych, bez których nie funkcjonuje żadna nowoczesna gospodarka. Metale ziem rzadkich, kluczowe dla technologii obronnych, samochodów elektrycznych, wiatrowych turbin, centrów danych czy produkcji półprzewodników, stały się osią globalnej rywalizacji politycznej. Chiny kontrolują dziś 59% światowego wydobycia, 91% procesu rafinacji i aż 94% produkcji magnesów trwałych, co oznacza niezrównaną przewagę technologiczną i logistyczną.

Europa, która przez dekady traktowała surowce jako zwykłe towary rynkowe, znalazła się w sytuacji wyjątkowo niekomfortowej. Około 70% importu metali ziem rzadkich i niemal wszystkie magnesy trwałe pochodzą z Chin, co – jak twierdzą analitycy – czyni europejski przemysł „wrażliwym na każdy ruch Pekinu, nawet o czysto politycznym charakterze”. W praktyce oznacza to, że każde napięcie handlowe między USA i Chinami odciska natychmiastowy ślad również na Starym Kontynencie.

Najlepszym przykładem były wydarzenia z kwietnia i października, kiedy Pekin ogłosił nowe licencje oraz kontrole eksportu rzadkich metali. Mimo że później, w efekcie rozejmu handlowego USA–Chiny, część restrykcji zawieszono, Europa otrzymała jedynie dwunastomiesięczne „okno oddechu”. Oceniają analitycy – to zdecydowanie za mało, aby nadrobić trzy dekady zapóźnień.

Europa próbuje łagodzić napięcia, wysyłając do Pekinu delegacje z Niemiec i Holandii, lecz działania te mają charakter krótkoterminowy. Problemem nie jest bowiem sama chińska polityka, ale europejska zależność stworzona przez lata braku inwestycji, surowej biurokracji i społecznego sprzeciwu wobec górnictwa.

RESourceEU i europejski wyścig o niezależność

W odpowiedzi na narastające zagrożenia, Komisja Europejska ogłosiła program RESourceEU, mający zbudować system odporności na wstrząsy geopolityczne. Jego fundamentami mają być wspólne zakupy, magazynowanie zapasów i finansowanie projektów strategicznych. Bruksela nie kryje, że inicjatywa jest reakcją na działania USA, które – oceniają analitycy – „wykupują surowce z rynku szybciej i skuteczniej niż Europa podejmuje decyzje”.

Stany Zjednoczone stworzyły federalne mechanizmy zakupów surowców krytycznych już lata temu, podczas gdy UE dopiero teraz pracuje nad ich odpowiednikiem. Amerykańskie agencje potrafią zabezpieczyć kontrakty na minerały jeszcze zanim europejskie firmy zakończą proces analizy ryzyka, co – jak twierdzą analitycy – prowadzi do sytuacji, w której „USA przejmują dostawy prosto sprzed nosa europejskim odbiorcom”.

Nowe europejskie centrum ma więc koordynować zakupy, ustalać priorytety magazynowania i pomagać firmom wdrażać strategie odporności. Komisja rozważa także cenowe „podłogi”, aby europejskie przedsiębiorstwa mogły konkurować z chińskimi dostawcami, nawet jeżeli ich oferta jest pozornie tańsza. W praktyce oznaczałoby to tworzenie rynku gwarantującego minimalny poziom rentowności dla producentów na terenie UE – rozwiązanie niepopularne politycznie, ale zdaniem analityków konieczne, jeśli Europa chce odzyskać kontrolę nad własnym potencjałem przemysłowym.

Recykling i nowe źródła – krok naprzód, ale wciąż za wolno

Jednym z filarów europejskiej transformacji jest intensyfikacja recyklingu. Choć obecnie mniej niż 1% metali ziem rzadkich jest odzyskiwanych, UE zakłada, że do 2030 r. recykling pokryje 25% zapotrzebowania. To ambitny plan, który wymaga zarówno inwestycji technologicznych, jak i budowy systemów zbiórki odpadów przemysłowych oraz zużytej elektroniki.

Równolegle UE liczy na dywersyfikację importu. W ostatnich latach podpisano strategiczne partnerstwa z Australią, Uzbekistanem, Serbią czy Norwegią, a kolejne rozmowy dotyczą m.in. Kanady i Grenlandii. Jednocześnie w Europie pojawiają się inicjatywy infrastrukturalne – jak pierwsza fabryka magnesów trwałych w Estonii, zasilana surowcami z Australii i Malezji.

Mimo tych inicjatyw postęp jest zbyt wolny. Jak twierdzą analitycy, „Europa porusza się w tempie żółwia, podczas gdy Azja skacze jak tygrys”. Największym wyzwaniem są skomplikowane procedury środowiskowe, które blokują nowe projekty wydobywcze – często nawet na etapie zaawansowanej budowy. Społeczny sprzeciw wobec kopalń, smelterów i zakładów przetwórczych wciąż jest silny, co powoduje, że od podpisania koncepcji do uzyskania pozwolenia mija nieraz dekada.

Ryzyko jest realne: jeśli Europa nie przyspieszy, może wkrótce nie być w stanie zrealizować kluczowych inwestycji w energetykę wiatrową czy elektromobilność.

Europa w „zimnej wojnie surowcowej” – zagrożenia dla finansów i technologii

Na branżowych konferencjach coraz częściej mówi się o tym, że Europa przegrywa surowcową zimną wojnę, a jednym z powodów są demokratyczne ograniczenia i przewlekła biurokracja. Biznes alarmuje, że Stary Kontynent zamyka kopalnie, podczas gdy USA i Azja otwierają kolejne zakłady przetwórcze, agresywnie wspierane publicznymi środkami.

Oceniają analitycy, że brak reakcji może doprowadzić do:

• opóźnienia instalacji farm wiatrowych,

• wolniejszej produkcji półprzewodników,

• hamowania rozwoju centrów danych i sztucznej inteligencji,

• spadku konkurencyjności europejskich firm,

• relokacji przemysłu do USA, gdzie wsparcie rządowe jest znacznie silniejsze.

Co więcej, Europa nadal nie wdrożyła projektów, które miały ruszyć dzięki Critical Raw Materials Act. Od momentu wejścia CRMA w życie nie powstała ani jedna nowa kopalnia, ani jedna instalacja recyklingowa, a część inwestycji została wstrzymana wskutek protestów lokalnych społeczności.

Alarmujący jest również fakt, że większość przedsiębiorstw utrzymuje tylko kilkutygodniowe zapasy, co w razie kryzysu może doprowadzić do natychmiastowych przerw w produkcji. Nie jest to abstrakcyjny scenariusz – zdaniem analityków „surowcowy crunch” jest bliżej, niż się wydaje, a każde kolejne ograniczenie eksportu z Chin może wywołać efekt domina w kluczowych sektorach gospodarki.

To właśnie dlatego unijni urzędnicy mówią o konieczności „nowego sposobu myślenia”, w którym bezpieczeństwo surowcowe zyskuje taki sam priorytet jak bezpieczeństwo energetyczne po 2022 roku. Jeśli Europa nie chce powtórzyć błędów zależności od rosyjskich surowców, musi przyspieszyć proces dywersyfikacji – nawet kosztem naruszenia dotychczasowych zasad.